Người Tây Ban Nha có câu tục ngữ đại ý rằng: Ác quỷ biết nhiều không phải vì nó là quỷ, mà vì nó đã sống đủ lâu. Sống lâu ở đây nghĩa là sự tích lũy về mặt trải nghiệm. Khi bạn còn trẻ, bạn chẳng thể hiểu nổi chuyện gì đang thực sự xảy ra xung quanh vì mọi thứ ập đến quá nhanh. Lời nói, sự kiện, biến cố lao vào bạn dồn dập như những chướng ngại vật trên đường đua tốc độ. Lúc đó, bạn chỉ biết phản xạ một cách bản năng chứ không hề có sự lựa chọn chín chắn, bạn ngây thơ nghĩ rằng mình bắt buộc phải phản ứng lại mọi thông tin, mọi lời nói và hành động của người khác. Sự non nớt khiến cuộc sống của bạn trở nên ngộp thở và quay cuồng.
Chỉ khi già dặn hơn, người ta mới bắt đầu nhìn nhận mọi sự rõ ràng hơn. Bước ngoặt thức tỉnh xuất hiện khi bạn biết đặt câu hỏi "Tại sao". Tại sao chuyện này lại xảy ra? Tại sao kẻ đó lại làm thế này mà không làm thế kia? Tại sao cô ta lại nói như vậy? Khi bạn bắt đầu chất vấn động cơ đằng sau hành động của người khác, đó mới là lúc sự thấu hiểu thực sự bắt đầu. Còn nếu chưa nhìn ra động cơ, bạn chỉ đang mù quáng hành xử theo kiểu "đập chuột" trong trung tâm thương mại - thấy con chuột nào trồi lên là đập, thấy thông tin nào tới là phản ứng ngay lập tức. Đó là cái bẫy tư duy tai hại của tuổi trẻ.
Trải qua năm tháng, tôi nhận ra một năng lực cốt lõi: biết dừng lại, lùi một bước để quan sát và mổ xẻ lý do tại sao mọi chuyện lại diễn ra như thế. Người già hiểu biết hơn không phải vì họ có nhân cách thượng đẳng hơn bạn, mà vì họ ở đời lâu hơn, nhìn thấu suốt hơn và có đủ kỷ luật bản thân để dừng lại, hít thở và xem xét kỹ lưỡng. Đây là bản lĩnh hoàn toàn có thể chủ động rèn luyện được. Bạn hoàn toàn có thể học cách trở nên "già dặn" ngay khi còn trẻ.
Nhìn lại đời mình, những năm mười mấy, đôi mươi, thậm chí là ba mươi tuổi, tôi gần như chẳng biết mình đang làm gì. Tôi ứng phó hoàn toàn bằng bản năng và tự biên tự diễn trong mọi tình huống. Cho đến tận những năm ngoài bốn mươi tuổi, tôi vẫn sống kiểu tùy cơ ứng biến. Nhớ cho kỹ, không ai có thể sống cả đời theo cách đó, chẳng ai đủ thông minh để diễn mãi được. Bạn buộc phải chạm đến điểm dừng, chủ động tắt chế độ "lái tự động" của cuộc đời để đi sâu vào bản chất thay vì chỉ biết phản xạ vô điều kiện.
Càng có tuổi, tôi càng hiểu rằng bước đi sống còn là phải giải mã được động cơ và áp lực đang đè nặng lên những kẻ xung quanh bạn. Gần đây, tôi quan sát thấy một cô gái trẻ trên Twitter làm một việc rất ngốc nghếch. Vì còn quá trẻ, cô ta chỉ biết phản ứng một cách nông nổi theo kiểu "bản năng", làm mà không có ý thức rõ ràng. Cô ta đang phạm một sai lầm nghiêm trọng mà không hề hay biết, dù sớm muộn gì cuộc đời cũng sẽ dạy cho cô ta một bài học. Cốt lõi của vấn đề là sự non nớt đã khiến cô ta không thèm dừng lại để đánh giá động cơ của các bên liên quan.
Muốn thấu hiểu động cơ của người khác, bạn phải học cách đặt mình vào vị trí của họ. Điều này cực kỳ khó, vì nó đòi hỏi bạn phải tạm thời gạt bỏ niềm tin, sự ưu tiên và động cơ của chính mình để tiếp thu góc nhìn của đối phương. Đó là lý do vì sao người ta rất dễ rơi vào tư duy nhị nguyên đơn giản theo kiểu "chúng ta và bọn họ" - phe thiện đối đầu phe ác. Sự phân tách này rất dễ chịu vì nó tạo ra một bức tường rào ngăn cách. Nó giúp bạn trốn tránh việc thấu hiểu hoặc đồng cảm với phía bên kia, thay vào đó là biến họ thành quỷ dữ và dựng lên một bức tường bê tông kiên cố giữa hai lập trường.
Sự thấu hiểu thực sự đòi hỏi bạn phải đập tan những bức tường đó. Bạn phải hạ cái tôi của mình xuống để thấm nhuần góc nhìn của kẻ đối diện. Cái khó nằm ở chỗ: bạn sợ rằng góc nhìn của kẻ khác hóa ra lại đúng đắn và chính xác hơn của mình. Khi bạn đang đi một con đường, còn một kẻ khác đi con đường khác, việc gạt bỏ lý lẽ của bản thân để hiểu hắn ta sẽ đi kèm rủi ro là lý do của hắn thuyết phục hơn. Nỗi sợ này làm kinh hãi biết bao nhiêu người, vì nó có thể ép họ phải từ bỏ niềm tin, ý tưởng hiện tại để phục tùng kẻ khác, thậm chí là bị trục xuất khỏi hội nhóm của mình. Đó là lý do tại sao cực kỳ khó để thuyết phục những chiến binh công lý xã hội (SJWs) rằng họ đang sai lầm. Không hẳn vì họ ngu dốt; họ chỉ sợ rằng nếu thành thật mổ xẻ quan điểm đối lập, họ sẽ bị thuyết phục, từ đó mất đi vòng bạn bè và cộng đồng của mình. Rất ít kẻ có đủ sự tận tâm, bản lĩnh và ý chí để dám bỏ lại hội nhóm cũ nhằm đi tìm sự thật.
Khi bạn già đi, vững vàng hơn với bản sắc, giá trị và vị thế của mình, quá trình này sẽ trở nên dễ dàng hơn. Sự trưởng thành và tự tin cho phép bạn mổ xẻ các ý kiến đối lập mà không cảm thấy bị đe dọa. Nếu bạn làm chủ được kỹ năng này ngay từ khi còn trẻ, bạn sẽ nắm giữ một lợi thế áp đảo. Trong bất kỳ hoàn cảnh nào - dù là đối đầu hay đồng minh - hãy luôn nhìn thấu động cơ của kẻ khác: tại sao họ làm vậy và cái gì đang thúc đẩy họ. Nhìn thấu điều đó sẽ cho bạn những bài học đắt giá. Cuối cùng thì, việc nội tâm hóa những sự thật này sẽ củng cố lập trường của chính bạn, giúp bạn tự tin hơn vào bản thân và những gì mình đang làm.
Xã hội này đang dạy bạn sùng bái tuổi trẻ, nhồi nhét vào đầu bạn rằng tuổi trẻ là đỉnh cao của đời người, rằng tuổi trẻ là vua. Thật nhảm nhí. Khi còn trẻ, bạn thực chất rất thiếu hiểu biết và chẳng thấu sự đời được bao nhiêu. Tôi nói điều này từ chính trải nghiệm xương máu của một người từng trẻ, và tôi mừng vì mình không còn ở giai đoạn đó nữa. Thừa nhận là khi trẻ hơn, tôi có thể chạy xa hơn, dẻo dai hơn và làm mấy trò dùng sức dễ dàng hơn bây giờ. Nhưng hiện tại, tôi hiểu thế giới này sâu sắc hơn nhiều so với cái thời tôi "nghĩ là mình biết tất cả". Ngày đó, tôi gần như chẳng biết gì ngoài việc tự biên tự diễn. Giờ thì mọi chuyện đã khác. Vì vậy, hãy khắc cốt ghi tâm: luôn tập trung vào động cơ hành động của con người. Điều đó sẽ khiến bạn khôn ngoan và già dặn trước tuổi rất nhiều so với việc ngồi chờ thời gian trôi qua.
