Thành công chính là thứ mù quáng nhất trên đời. Khi bạn đứng trên đỉnh cao, bạn chẳng bao giờ nhìn thấy nổi những vết nứt dưới chân mình, thậm chí bạn còn tự huyễn hoặc, tự lừa mị bản thân về lý do mình chạm tới vinh quang. Chỉ khi ngã sấp mặt xuống vũng bùn, khi thất bại vả thẳng vào mặt, bạn mới tỉnh mộng mà nhìn rõ những điểm yếu chí mạng, những quyết định ngu xuẩn và vô số sai lầm mà mình đã phạm phải. Thất bại là cơ hội duy nhất để bạn sửa mình, đó là lý do vì sao nó tối quan trọng, và cũng là lý do vì sao thành công lại là thứ độc dược bọc đường nguy hiểm đến thế.
Khi bạn thành công, đặc biệt là khi bạn còn quá trẻ và ăn đậm ở một thương vụ lớn, bạn sẽ tự đắc nghĩ rằng mình là kẻ thông minh nhất thiên hạ. Nhớ cho kỹ, cái kịch bản này tôi rành quá, vì nó đã từng xảy ra với chính tôi. Ngày trẻ, tôi từng gặt hái thành công vang dội trong ngành xuất bản. Phải mất nhiều năm, thậm chí cả thập kỷ sau, tôi mới cay đắng nhận ra mình đã may mắn đến nhường nào. Đúng là tôi có viết ra một cuốn sách tử tế, có giá trị thương mại, nhưng tôi thành công không phải vì tôi vĩ đại, mà phần lớn là nhờ vận may gõ cửa. Lúc đó tôi đâu có tin? Tôi kiêu ngạo nghĩ mình là một thiên tài, vì thành công luôn làm người ta say khướt. Bước chân vào căn phòng trải đầy nhung lụa sau một chiến thắng lớn, bạn sẽ bật sâm-panh, nốc cho cạn rồi bắt đầu tự bú liếm cái ảo tưởng của chính mình.
Càng thành công, bạn càng vơ hết công trạng về mình. Người ta chẳng bảo sự thành công có hàng trăm người cha đó sao? Đôi khi nó nhiều cha đến mức bạn còn chẳng muốn đối mặt với người mẹ đâu. Bạn sẽ tự nhủ rằng mình không hề ăn may, mình không cần bước đệm, mình thắng vì mình quá giỏi, quá tài năng và xuất chúng. Nhưng khi thất bại thì sao? Lúc đó làm gì còn phòng sâm-panh nào cho bạn nữa. Khi ngã ngựa, nhất là ở một canh bạc lớn, bạn sẽ kết thúc bằng việc nằm thui thủi một mình trên giường, giật mình tỉnh giấc vào lúc ba giờ sáng, trừng mắt nhìn lên trần nhà và bất lực tự hỏi cái quái gì vừa xảy ra với cuộc đời mình. Thất bại là thế đấy, nó chẳng dễ chịu chút nào. Tôi đã thất bại vài lần trong đời, cảm giác đó không hề vui vẻ, nó kinh hoàng đến tột độ.
Nhưng đó mới là cuộc đời - một vòng lặp của thành bại. Ít nhất thì đối với tôi, chính trong những lần ê chề nhất, tôi mới thực sự học được mình là ai, biết được đâu là phẩm chất, đâu là sự thiếu sót, đâu là đức tính và đâu là những năng lực mà mình còn yếu kém như một người đàn ông. Muốn thành công, tôi buộc phải nhờ đến sự giúp đỡ của người khác, và cuối cùng tôi đã làm được. Bài học ở đây rất đơn giản và hiển nhiên. Khi ngã xuống, bạn chỉ có hai con đường để đi. Con đường thứ nhất là tìm lý do để hợp thức hóa nó, giống như cái cách bạn tâng bốc sự thành công của mình vậy. Bạn chọn cách chỉ tay vào mặt người khác, đổ lỗi rằng tại họ ngáng chân, tại họ chơi đểu, hoặc đổ vấy cho hoàn cảnh, cho ông trời, cho số phận, miễn là cái ngón tay đó không chỉ vào chính mình.
Đó là một con đường sai lầm hoàn toàn. Khi bạn từ chối nhìn sâu vào tâm can để mổ xẻ xem mình sai ở đâu, bạn sẽ chẳng học được một điều gì cả. Việc tự mổ xẻ linh hồn mình đau đớn và khó chịu lắm chứ, có ai muốn làm đâu? Đổ lỗi cho hoàn cảnh, cho kẻ thù để tự huyễn hoặc rằng mình vô tội là việc dễ dàng nhất trên đời. Bằng trải nghiệm xương máu, không phải của tôi mà là từ những kẻ bại trận tôi từng chứng kiến, tôi nói cho bạn biết: khi bạn chọn cách trốn tránh trách nhiệm, bạn không những chẳng thể tiến bộ, mà linh hồn bạn sẽ bắt đầu tha hóa, quằn quại trong sự cay cú và teo tóp lại. Nhìn mấy tay YouTuber nổi tiếng mà xem, họ suốt ngày chỉ tay năm ngón đổ lỗi cho người khác về những quyết định ngu xuẩn của chính họ, tuyệt nhiên không bao giờ dám đối diện với bản thân.
Nhưng nếu bạn chọn con đường thứ hai: dám nhìn thẳng vào sự thật. Sau một cú ngã đau đớn, bạn tỉnh giấc lúc ba giờ sáng, lết cái xác không hồn vào bếp như thể vừa bị một bầy thú hoang nện cho ra bã. Bạn ngồi thẫn thờ bên bàn ăn, châm một điếu thuốc, nhấp ngụm cà phê cay đắng và tự hỏi: "Mình đã sai ở đâu?". Đó là điểm đáy của sự tuyệt vọng, nhưng nghịch lý thay, đó lại là khoảnh khắc tuyệt vời nhất của thất bại. Nó tuyệt vời vì đó là lúc bạn chấp nhận rằng mình đã làm hỏng chuyện, chấp nhận rằng mình ngu và bắt đầu mổ xẻ cái ngu đó. Bạn sẽ nhanh chóng tìm ra lỗ hổng để trám lại cho những lần sau. Sai lầm đó sẽ không bao giờ lặp lại nữa, vì bạn đã lớn khôn, đã hiểu rõ bản thân mình hơn.
Hãy tưởng tượng một dự án có 26 biến số từ A đến Z. Nếu bạn thành công, bạn sẽ chẳng mảy may biết được biến số nào hoạt động tốt, biến số nào lỗi. Bạn sẽ tự lừa mình rằng mọi thứ mình làm đều hoàn hảo. Nhưng khi thất bại, bạn buộc phải lật lại từng mắt xích từ A đến Z để truy tìm thủ phạm. Có thể thất bại đó không hoàn toàn do lỗi của bạn, có thể là do xui xẻo thật - kiểu như bạn vừa dựng xong cái nhà xưởng thì một quả thiên thạch từ trên trời rơi xuống phá nát mọi thứ khi bạn còn chưa kịp ký hợp đồng bảo hiểm. Khi đen đủi thì đành tặc lưỡi bước tiếp. Nhưng nhớ cho kỹ, đừng bao giờ mặc định mọi thất bại đều là do đen đủi. Bạn phải luôn kiểm tra lại từ A đến Z dù việc đó có cào xé tâm can đến mức nào.
Hãy đặt tay lên ngực và tự vấn: Mình có làm sai không? Mình đi nước cờ này có ngu không? Có đưa ra quyết định tồi tệ nào không? Bạn phải thành thật, đây là thời điểm duy nhất trong đời bạn bắt đầu phải thành thật với chính mình. Đừng đổ vấy mọi thứ cho người khác để rũ bỏ trách nhiệm, vì cả tôi và bạn đều biết rõ đó là lời nói dối. Tôi biết điều đó vì tôi từng thất bại trong những chuyện đại sự, và phần lớn là do năng lực của tôi yếu kém. Tôi buộc phải đối mặt và sửa chữa chúng để không giẫm vào vết xe đổ. Cuối cùng thì, nhìn lại vài thành công trước đây, tôi phải thừa nhận rằng mình thắng là nhờ may mắn cứu vớt, bất chấp những vấp váp ngu ngốc dọc đường. Có những lúc tôi phá hoại mọi thứ một cách vô lý đến mức việc lật ngược thế cờ giống như một phép màu vậy.
Cái kiểu tự hủy đó ai cũng từng trải qua, nhất là giới trẻ. Đó là lý do vì sao nhiều kẻ phát tài khi còn quá trẻ thì về sau chẳng làm nên trò trống gì. Họ bị hào quang làm cho mù mắt, bắt đầu tự ngửi rồi khen cái đống rác rưởi của chính mình là thơm tho, tưởng mình là vua thiên hạ. Thành công nuôi dưỡng thành công, đúng, nhưng sớm muộn gì bạn cũng sẽ đâm đầu vào tường, chỉ là vấn đề thời gian. Và những kẻ đi trên con đường trải đầy hoa hồng từ bé, chưa từng biết mùi thất bại, khi húc đầu vào bức tường thực tế, họ sẽ gục ngã và không bao giờ gượng dậy nổi. Tôi không bảo bạn phải tự rạch mặt ăn vạ hay ôm hết tội lỗi vào mình. Đây không phải là trò tự hành xác, đây là câu chuyện trưởng thành, câu chuyện định vị bản thân.
Việc thấu hiểu những khiếm khuyết, những điểm yếu, những thứ bạn còn thiếu sót với tư cách là một người đàn ông cũng quan trọng y như việc biết rõ thế mạnh của mình vậy. Đó là lý do vì sao thất bại lại có giá trị cao quý đến thế. Thành công chỉ mang lại thứ ánh sáng chói lòa, làm bạn mờ mắt và lú lẫn. Chỉ có thất bại mới là thứ ánh sáng chân thực nhất, vén màn bóng tối để bạn nhìn thấu bản ngã thực sự của cuộc đời mình.
